Kościół św. Piotra i Pawła w Węgorzewie to monumentalna świątynia górująca nad miastem, której historia sięga początku XVII wieku. Zbudowana w latach 1605-1611, przez ponad 300 lat służyła społeczności ewangelickiej, a po 1945 roku stała się główną świątynią katolicką w mieście. To miejsce szczególne nie tylko ze względu na architekturę – w środku czeka prawdziwa gratka dla miłośników zabytkowego wyposażenia kościelnego i muzyki organowej.
- unikalne gotyckie sklepienie
- bogato zdobiony ołtarz z XVII wieku
- świadectwa wielokulturowości regionu
- piękne rzeźby i napisy
- wyjątkowa architektura na tle Mazur
Historia kościoła na wzgórzu
Wzgórze przy ulicy Zamkowej, na którym stanął kościół, od wieków pełniło szczególną rolę w życiu Węgorzewa. Miejscowi nazywali je swoją Kalwarią, a cmentarz przykościelny funkcjonował tu do początku XIX wieku. Świątynia powstała z inicjatywy starosty węgorzewskiego Johannesa Friedricha zu Dohna – jego herb wraz z herbem współfundatora Andreasa von Kreutzena widnieje na portalu wieży do dziś.
Przez pierwsze lata istnienia kościół dzielił miasto z inną świątynią, powstałą po 1538 roku. Stary kościół określano mianem „polskiego”, nowy zaś – „niemieckiego”. To ciekawy ślad wielokulturowego charakteru dawnych Mazur. W 1729 roku stary kościół rozebrany ze względu na zły stan techniczny, a odzyskane materiały posłużyły do rozbudowy świątyni Piotra i Pawła. Wtedy właśnie dobudowano transept, nadając budowli charakterystyczny kształt krzyża greckiego.
Węgorzewscy mieszkańcy do dziś nazywają tę świątynię po prostu „dużym kościołem” – dla odróżnienia od mniejszego kościółka pw. Dobrego Pasterza.
Wieża kościoła przechodziła kilka przebudów. Obecny hełm z latarnią pochodzi z 1826 roku, a chorągiewka na szczycie nosi datę 1743 oraz inicjały Fryderyka Wielkiego. Po wojnie, 2 października 1945 roku, decyzją starosty powiatowego kościół przekazano wspólnocie rzymskokatolickiej. W 1947 powstała tu nowa parafia, która zastąpiła działającą od 1928 roku parafię Dobrego Pasterza.
Jedyne w swoim rodzaju sklepienia
Architektura tego kościoła wyróżnia się na tle innych mazurskich świątyń. To jedyny kościół w regionie z w pełni wykończonym gotyckim sklepieniem – rzadkość, która sprawia, że wnętrze robi wrażenie od pierwszego wejścia. Dwuprzęsłowa nawa została sklepiona gwiaździście i sieciowo, w ramionach transeptu zastosowano pozorne sklepienie krzyżowe, a prezbiterium zwieńczono sklepieniem gwiaździstym.
Budowla wzniesiona z cegły na podmurówce z kamieni polnych zachowała późnogotycki charakter mimo późniejszych dobudówek. Z lewej strony prezbiterium znajduje się empora otwarta arkadą o łuku odcinkowym. Kościół zorientowany jest równoleżnikowo na linii zachód-wschód, z głównym wejściem od strony zachodniej – zwrócony ku miastu i wiernym.
Barokowe wyposażenie wnętrza
Wnętrze kościoła zachowało znaczną część oryginalnego wyposażenia z XVII i XVIII wieku. Centralnym punktem jest bogato zdobiony ołtarz z 1652 roku, wykonany w warsztacie królewieckim. Uwagę zwracają liczne rzeźby oraz napisy w języku łacińskim i niemieckim – świadectwo dawnej przynależności świątyni do parafii ewangelickiej.
Ambona pochodzi z początku XVII wieku, choć została przebudowana w XVIII stuleciu. Na ścianach bocznych w 1987 roku wmurowano trzy płyty nagrobne z XVII i XVIII wieku. Dwa konfesjonały – z lat 1696 i 1715 – to kolejne elementy barokowego wyposażenia, które przetrwały zawirowania historii.
Najstarsze organy na Mazurach
Prawdziwą perełką kościoła są organy skonstruowane przez Joachima Thiele z Kętrzyna w latach 1647-1648. To najstarszy zachowany instrument organowy na Mazurach. Co ważniejsze – większość piszczałek pochodzi jeszcze z XVII wieku, dzięki czemu organy mają autentyczne, barokowe brzmienie.
Organy z Węgorzewa to nie tylko zabytek – regularnie wykorzystuje się je podczas nabożeństw i koncertów, pozwalając usłyszeć, jak brzmiała muzyka kościelna niemal 380 lat temu.
Podczas niedzielnych mszy świętych można usłyszeć ten wyjątkowy instrument w akcji. Jeśli trafi się na koncert organowy, warto zostać – nie każdego dnia ma się okazję posłuchać tak starego i dobrze zachowanego instrumentu.
Dla kogo jest ten kościół?
Kościół zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury sakralnej i historii. Gotyckie sklepienia, barokowe wyposażenie i XVII-wieczne organy to połączenie, którego nie spotka się w każdym mazurskim mieście. Osoby zwiedzające Węgorzewo znajdą tu jeden z najciekawszych zabytków w okolicy.
Dla rodzin z dziećmi może być to krótki, kilkunastominutowy przystanek podczas zwiedzania miasta – wystarczy zajrzeć do środka, podziwiać sklepienia i ołtarz. Miłośnicy muzyki organowej powinni sprawdzić harmonogram koncertów lub przyjść na niedzielną mszę, żeby usłyszeć zabytkowy instrument.
Kościół funkcjonuje jako czynna parafia, więc warto zachować odpowiednie zachowanie i unikać zwiedzania podczas nabożeństw, chyba że chce się w nich uczestniczyć.
Praktyczne informacje – jak zwiedzić
Kościół znajduje się przy ulicy Zamkowej 16 w Węgorzewie, na wzgórzu w centrum miasta. Z parkingu przy Rynku to zaledwie kilka minut spaceru. Świątynia jest dobrze widoczna z daleka – wysoka wieża stanowi charakterystyczną dominantę krajobrazową.
Kościół otwarty jest codziennie, choć najlepiej zwiedzać go poza godzinami nabożeństw. Msze święte w niedziele i święta odbywają się o godzinach: 7:00, 8:30, 10:00, 11:30, 13:00 i 18:00. W dni powszednie msze są o 7:00 i 18:00. Wejście do kościoła jest bezpłatne.
Na zwiedzanie wnętrza wystarczy 15-20 minut, chyba że planuje się dłuższe kontemplowanie sklepień czy posłuchanie organów. Warto połączyć wizytę z pozostałymi atrakcjami Węgorzewa – niedaleko znajduje się Twierdza Boyen oraz port nad jeziorem Mamry.
Więcej informacji o parafii i wydarzeniach można znaleźć na stronie www.apostolowie-wegorzewo.pl. Parafia liczy obecnie około 6500 osób i należy do Dekanatu św. Huberta w Diecezji Ełckiej.